SZKOŁA PODSTAWOWA NR 221 I OTOCZENIE — HISTORIA MAŁEGO FRAGMENTU WARSZAWY (CZĘŚĆ 1/4)

Tarcze szkolne — Dwie nazwy szkoły — Węgierski komunista Ferenc Münnich — Sklepik szkolny i zapasowe schody — Schron — Woźny i kupowanie piwa — Alkohol i ja.

******

Gdy zabrałem się do pisania kilku wspomnień związanych nie tylko z moją szkołą podstawową, ale także z przylegającymi do niej terenami, sądziłem, że wyjdą z tego dwie, najwyżej trzy strony. Jak się jednak okazało, wspomnień pojawiło się znacznie więcej i musiałem podzielić je na cztery części. Będzie więc o szkole, moich „technicznych” zdolnościach, Komunistycznej Partii Polski oraz o pomordowanych Polakach i Żydach w czasie Powstania Warszawskiego.

*****

W szkole podstawowej — przynajmniej w kilku początkowych klasach — tarcze szkolne, podobnie jak mundurki, były obowiązkowe. Tarcze musiały być przyszywane do ubrania, a nie przypinane szpilką, jak robili to niektórzy uczniowie. Velcro, czyli rzep, był wówczas w Polsce praktycznie nieznany. Nie przypominam sobie jednak, aby w naszej szkole jakoś szczególnie ścigano lub karcono uczniów za brak tarczy. Czytałem natomiast, że w niektórych szkołach wymagano noszenia tarcz nawet po lekcjach, na ubraniu „cywilnym” — co już wtedy uważałem za przesadę. Nie pamiętam, aby u nas istniał taki wymóg. Chętnie dowiem się, jak wyglądało to w innych szkołach. Natomiast liceum ogólnokształcące, do którego później uczęszczałem, w ogóle nie posiadało tarcz — a przynajmniej ja ich nie pamiętam.

Szkoła Podstawowa nr 221 w Warszawie. Klasa I-A, rok szkolny 1969/1970. Każdy z nas ma szkolny mundurek, z przyszytą do niego tarczą szkolną
*
Patrząc na to stare zdjęcie, zawsze przypomina mi się klasyczny, czarny humor szkolny:
Nauczycielka próbuje zachęcić dzieci do zakupu właśnie zrobionego zdjęcia grupowego.
– Pomyślcie tylko, jak miło będzie spojrzeć na tę fotografię za czterdzieści lat. Otworzycie album i powiecie: „O, to jest Kasia, teraz jest lekarką”, „A to jest Tomek, został inżynierem”...
W tym momencie z końca sali dobiega głos Jasia:
– „A to jest nasza wychowawczyni, już od dawna nie żyje...”.

Od 1969 do 1977 roku chodziłem do Szkoły Podstawowej nr 221 w Warszawie przy ulicy Ogrodowej 42/44 (52°14'19.4"N 20°59'11.1"E / 52.238722, 20.986417). Szkoła znajdowała się dosłownie kilka metrów od mojego bloku. Gdy z okna pokoju wychodzącego na budynek szkolny słyszałem ostrzegawczy, krótki dzwonek o godzinie 7:55 rano, mogłem wtedy całkowicie beztrosko udać się do szkoły i bez najmniejszego problemu pojawić się w klasie przed godziną 8:00.

To zdjęcie zrobiłem z okna mojego mieszkania, przypuszczam że pomiędzy 1972 i 1975 rokiem. Przedstawia ono główne wejście do szkoły nr 221, jak też rozkopany trawnik. Co najciekawsze, budynek, w którym mieszkałem, oddano do użytku w 1969 roku i już po 3-6 latach okazało się, że trzeba wymieniać rury. 

Czternastego stycznia 1977 roku szkole nadano imię Piątego Kołobrzeskiego Pułku Piechoty. Z tej okazji odbyła się duża uroczystość, a nawet krótki reportaż pojawił się w telewizji. Chodziły słuchy, że na ceremonii zjawi się znany wojskowy, który służył w tym pułku — niejaki Wojciech Jaruzelski (ówczesny Minister Obrony Narodowej) — ale ostatecznie nigdy nie zaszczycił tej imprezy swoją obecnością.

Paradoksalnie, pułk miał w nazwie przymiotnik „kołobrzeski”, chociaż nie brał udziału w bitwie o Kołobrzeg. Nazwą tą został jednak wyróżniony w maju 1945 roku na podstawie rozkazu Naczelnego Dowódcy Armii Radzieckiej, Józefa Stalina, toteż owo historyczne nieporozumienie stało się z czasem nietykalne.

I jeszcze interesujący szczegół. W Piątym Kołobrzeskim Pułku Piechoty służył w 1956 roku Ryszard Kukliński, którego osobiście spotkałem na początku lat siedemdziesiątych podczas przyjęcia ślubnego. Według mojego ojca istniało nawet zdjęcie, na którym obaj stoimy obok siebie.

Znalazłem ten wycinek z gazety, prawdopodobnie z Życia Warszawy z lipca 1974 roku, który ukazuje zdjęcie Szkoły Podstawowej nr 221.

W 2010 roku, w pięćdziesiątą rocznicę istnienia szkoły, nastąpiła zmiana patrona. Podczas uroczystości jubileuszowych szkole nadano imię Barbary Bronisławy Czarnowskiej — bohaterki Powstania Listopadowego i pierwszej kobiety oficera Wojska Polskiego.

To logo szkoły zostało zastąpione tym poniżej:

Nowe logo szkoły (nie podoba mi się)

Co ciekawe, na początku lat siedemdziesiątych istniały plany nadania szkole imienia Ferenca Münnicha (1886–1967), zatwardziałego węgierskiego komunisty i stalinowca, który odegrał kluczową rolę w stłumieniu Rewolucji Węgierskiej w 1956 roku, a następnie pełnił funkcję premiera Węgier w latach 1958–1961. W węgierskiej pamięci historycznej jest on przez wielu uważany za zdrajcę.

W roku szkolnym 1969/70 przyjechała do naszej szkoły delegacja węgierska, składająca się między innymi ze starszej kobiety — być może wdowy po Münnichu (druga jego żona zmarła dopiero w 2001 roku, a pierwsza też go przeżyła). Brat mojego kolegi otrzymał od delegacji pamiątkowy znaczek podczas spotkania w sali gimnastycznej. Przez pewien czas w szkole wisiała również gablota poświęcona Münnichowi, a ostatecznie jego imieniem nazwano szkolny szczep harcerski. Być może jednak po dojściu Edwarda Gierka do władzy Münnich zaczął uchodzić za postać zbyt dogmatycznie stalinowską i nie bardzo pasował do nowego wizerunku władz PRL.

W 1970 roku na pierwszym piętrze otwarto sklepik szkolny (nazywał się „Żak” lub „Żaczek”), gdzie można było kupić różne drobne przybory szkolne, a także sprzedać lub nabyć używane podręczniki. Czasami pojawiały się tam ciastka i pączki, błyskawicznie wykupywane przez uczniów — po dwa złote za sztukę.

Oczywiście ceny w sklepiku były takie same jak w zwykłych sklepach, ponieważ w PRL większość produktów miała odgórnie ustalone i wydrukowane ceny. Raz pojechałem z nauczycielką do składu papierniczego po „towar” do sklepiku i okazało się, że szkoła otrzymywała niewielki rabat. Ta różnica stanowiła jedyny „zysk”, jaki sklepik generował.

Co znamienne, mimo życia w państwie komunistycznym i mojego młodego wieku, temat zysku zaczął mnie już wtedy interesować od strony czysto teoretycznej, chociaż było to zagadnienie dość abstrakcyjne, a wręcz antysocjalistyczne.

Nowa tarcza szkolna

W budynku szkolnym znajdowały się dwie klatki schodowe. Jedna z nich, zapasowa, z pewnością miała służyć na wypadek pożaru. Problem polegał na tym, że była ona okratowana — słowo „klatka” schodowa pasowało tu wyjątkowo trafnie — i niemal zawsze zamknięta na klucz. Być może dlatego, aby woźne nie musiały jej sprzątać? Już wtedy zastanawiałem się, jaki był sens istnienia tych dodatkowych schodów, skoro w razie pożaru czy innej sytuacji kryzysowej dostęp do nich mógł okazać się niemożliwy.

Szkoła Podstawowa nr 221, klasa VII A, rok szkolny 1976-1976. Dwadzieścia jeden (na trzydzieści cztery) z tych osób widnieje również na poprzednim zdjęciu grupowym z I klasy z  roku szkolnego 1969/70

Szkoła posiadała również własny schron. Wejście do niego znajdowało się w podpiwniczeniu, gdzie były szatnie, ale schron pozostawał stale zamknięty i nigdy nie udało mi się do niego wejść.

Na jednej części boiska znajdowały się dwa murowane „grzybki”. Jeden z nich prawdopodobnie pełnił funkcję wywietrznika oraz zapasowego wejścia lub wyjścia, drugi, mniejszy, służył jedynie jako wywietrznik.

A swoją drogą do dziś zastanawiam się, co znajdowało się w środku schronu. Łóżka? Krzesła? Toalety? Zapas wody? Żywność? W szkole podczas lekcji przebywało zazwyczaj kilkaset osób i trudno mi sobie wyobrazić, aby wszyscy mogli się tam pomieścić i przebywać przez dłuższy czas. Sądzę jednak, że w latach siedemdziesiątych władze uznały prawdopodobieństwo wojny za na tyle niewielkie, że regularne przeglądy schronów, uzupełnianie zapasów czy organizowanie próbnych alarmów dla dzieci nie były priorytetem.

Przez cały okres mojej nauki pracował w szkole ten sam woźny, Ryszard M., typowy Warszawiak. Prawdopodobnie to on każdego ranka jako pierwszy otwierał budynek i niemal zawsze można go było spotkać gdzieś na terenie szkoły.

Pewnego ranka obserwowałem z okna mojego mieszkania, jak uczniowie i nauczyciele nie mogli dostać się do szkoły, ponieważ wszystkie wejścia były zamknięte. W krótkim czasie przed budynkiem zgromadził się kilkusetosobowy tłum. W końcu udało się otworzyć jedno z okien na parterze i odryglować główne drzwi. Później okazało się, że z powodu ciężkiej choroby żony — która wkrótce zmarła — woźny nie był w stanie przyjść do pracy na czas.

Oczywiście, jak przystało na prawdziwego szkolnego woźnego, odpowiadał również za dzwonek szkolny. Dzwonek był elektryczny, ale istniał także ręczny, na wypadek braku prądu.

Plakat z czasów PRL. Pewnie nasz woźny wziął go sobie mocno do serca! A swoją drogą trzeba by wypić 12 litrów piwa, aby zaspokoić dzienne potrzeby kaloryczne człowieka pracy. Ciekawe, czy niektórzy potrafili osiągnąć takie rekordy?

Z tym wiąże się pewna zabawna historia. Niekiedy pan Ryszard wysyłał mnie podczas przerw do pobliskiego sklepu, abym kupił mu... kilka butelek piwa! Miałem wówczas zaledwie 9–11 lat i nigdy nie odmówiono mi sprzedaży alkoholu.

Piwo było wtedy zasadniczo albo „jasne”, albo „ciemne”, rozlewane do niemal identycznych charakterystycznych butelek. Gdy w sklepie była kolejka, woźny czekał z dzwonkiem, przedłużając przerwę, i dopiero po moim powrocie oznajmiał uczniom koniec przerwy.

Jednak nie przypominam sobie, aby którykolwiek z moich kolegów regularnie pił piwo czy inny alkohol. Ja sam piwa nie lubiłem.

Pamiętam, jak podczas jednej z podróży pociągiem po wagonach chodził mężczyzna sprzedający piwo — zapewne całkowicie nielegalnie. Był potwornie upalny dzień. O czymś takim jak klimatyzacja nikt wtedy nawet nie marzył, a samo słowo było mi zupełnie obce. Wiele osób korzystało więc z jego usług.

Moja mama również kupiła butelkę i podała mi ją, ponieważ obojgu bardzo chciało się pić. Miałem wtedy około dwunastu lub trzynastu lat. Niektórzy pasażerowie patrzyli na to z dezaprobatą, uznając, że „wciąga mnie w alkoholizm”. Tymczasem ja z ogromnym trudem wypiłem ten trunek. Nie znosiłem gorzkiego smaku piwa, a dodatkowo było ono ciepłe. Była to więc doskonała metoda skutecznego zniechęcenia mnie do alkoholu.

Zresztą w naszym domu praktycznie się nie piło. Nie przypominam sobie nawet, aby stały u nas jakieś butelki z alkoholem. Jeżeli były, to zapewne od lat pokrywały się kurzem gdzieś w szafce.

Kartki na żywność, włącznie z alkoholem, przysługiwało pół litra wódki na miesiąc. Dla alkoholików była to znikoma (dzienna?) ilość, dlatego też alkohol posiadał dużą wartość.

Sytuacja zmieniła się dopiero wtedy, gdy alkohol zaczął być reglamentowany na kartki. Każdy członek naszej rodziny kupował wtedy maksymalny przydział wódki. Butelki, niczym żołnierze na defiladzie, stały rzędem pod ścianą.

    — Oho, szykuje się jakaś wielka impreza! — żartowali koledzy.

Oczywiście alkohol nie był przeznaczony do konsumpcji. Wraz z papierosami stanowił doskonałą walutę wymienną, za którą można było zdobyć towary znacznie cenniejsze niż ich oficjalna cena.

A swoją drogą alkoholu spróbowałem już w wieku dwóch lub trzech lat. Tę historię rodzice opowiadali później wielokrotnie.

Byliśmy wtedy w Rewalu nad Bałtykiem. Z okazji moich urodzin zabrali mnie do nadmorskiej kawiarni na ciastko i herbatę. Gdy na chwilę zostawili mnie samego i po minucie wrócili, ujrzeli niesamowity widok: z wielkim zapałem dopijałem pozostawione przez gości resztki alkoholu z kieliszków stojących na stolikach!

Moja przerażona mama krzyknęła, że tak nie wolno i żebym natychmiast przestał. 

         — Ale to jest bardzo dobre! — odpowiedziałem spokojnie i kontynuowałem swoją libację.

Na szczęście nigdy więcej podobnych eksperymentów nie prowadziłem i alkohol nie stał się moim stałym kompanem. W późniejszych latach lubiłem jednak latem wypić dobre, zimne piwo, a przy ognisku delektować się kieliszkiem czerwonego, wytrawnego wina.

Co ciekawe, w drugiej połowie 2024 roku całkowicie zrezygnowałem z alkoholu. Decyzja ta, podjęta głównie ze względów zdrowotnych, okazała się zaskakująco łatwa — ba, przy moim stole znajduje się stojak na wino z 30-40 butelkami win i wódek, które cierpliwie czekają na gości. A nawet od ponad roku nie piję piwa bezalkoholowego, jedynie codziennie polską wódkę bezalkoholową 😁.

[Ponieważ wódka 40% składa się głównie z dwóch składników: 40% czystego alkoholu etylowego (etanolu) oraz 60% wody, to znaczy, że pijąc zwykłą lub mineralną wodę, de facto spożywam wódkę bezalkoholową. A najbardziej lubię Muszyniankę!]

────────────────────────

CZĘŚĆ DRUGA — JUŻ WKRÓTCE!

────────────────────────

W następnym odcinku:

• Zajęcia Praktyczno-Techniczne i moje wybitne „uzdolnienia” techniczno-manualne
• Magazyny techniczne, Adam Słodowy i banknot stuzłotowy
• Brzęczyk i nieoczekiwana interwencja dyrektora szkoły
• Mój wkład w grupowy projekt techniczny w szkole średniej

***

Blogs are also available in the English language / Blogi są również dostępne w języku angielskim

******

Więcej od autora

Również prowadzę od 2010 roku blogi podróżnicze, zawierające dużo ciekawych informacji o przyrodzie, historii i podróżach w Ameryce Północnej i na Kubie.

Blog o podróżach: http://ontario-nature-polish.blogspot.ca/